Tarixi
Trabzondagi Ayasofya dengiz yaqinidagi past tepalikda, eski devorlar bilan oʻralgan shaharning sal gʻarbida joylashgan. U Trapezund imperatori Manuil I hukmronligi davrida, 1238- va 1263-yillar oraligʻida monastir cherkovi sifatida qurilgan. Oʻsha paytda Trabzon Komnenoslar sulolasi boshqargan kichik Vizantiya-yunon imperiyasining poytaxti edi.
Bino kechki Vizantiya cherkovi boʻlib, toʻrt ark ustiga oʻrnatilgan baland markaziy gumbazga va “kvadrat ichidagi xoch” rejasiga ega. Uning tashqi devorlarida oʻymakor tosh bezaklar bor, ichkarida esa pol naqshli rangli toshlar bilan terilgan. Gʻarb tomonda 1427-yilda balandligi taxminan 40 metr boʻlgan alohida qoʻngʻiroqxona qoʻshilgan.
1461-yilgi Usmonli istilosidan keyin cherkov oxir-oqibat masjidga aylantirilgan; manbalar buning sanasini turlicha – istiloning oʻzidan tortib XVI asr oxirigacha boʻlgan davr deb koʻrsatadi. Uning freskalari yopib qoʻyilgan. 1958-yildan 1960-yillar boshigacha Edinburg universiteti jamoasi Turkiya Vaqflar bosh boshqarmasi bilan hamkorlikda saqlanib qolgan rasmlarni ochib, konservatsiya qilgan; bu rasmlar XIII asr oxiriga oid boʻlib, Yangi Ahddan sahnalarni tasvirlaydi. Bino 1964-yilda muzey sifatida ochilgan.
2013-yilda Ayasofya yana masjidga aylantirildi va bugun ham namoz uchun foydalaniladi. Tashrif buyuruvchilar hamon tashqi oʻymakorlik, qoʻngʻiroqxona va bogʻlarni koʻrishlari mumkin; ichkarida esa namoz vaqtida rasmlarning bir qismi va rangli tosh pol yopib qoʻyilishi mumkin.




